Wojny opiumowe — przyczyny i skutki

Wojny opiumowe to dwa konflikty między Chinami a mocarstwami zachodnimi, toczone w latach 1839–1842 oraz 1856–1860. Zakończyły się klęską Chin i wymuszeniem ustępstw handlowych.

Przyczyny

• Nierównowaga handlowa — Europa kupowała chińską herbatę i jedwab, płacąc srebrem
• Sprzedaż opium — sposób na odwrócenie przepływu srebra
• Zakaz chiński — władze zakazały handlu opium ze względu na skutki społeczne
• Ograniczenia handlu — cudzoziemcy mogli działać tylko w jednym porcie

Bezpośrednim powodem wybuchu było zniszczenie przez chińskiego urzędnika składów opium w Kantonie. Strona brytyjska uznała to za naruszenie własności i wysłała flotę.

Przebieg i rozstrzygnięcie

Chiny nie miały floty zdolnej stawić czoła parowcom i nowoczesnej artylerii. Przewaga techniczna przesądziła o wyniku obu konfliktów.

Traktat z Nankinu w 1842 roku otworzył kolejne porty dla handlu, przyznał Wielkiej Brytanii Hongkong oraz nałożył na Chiny odszkodowanie. Druga wojna przyniosła dalsze ustępstwa, w tym legalizację handlu opium.

Skutki dla Chin

Okres ten nazywany jest w chińskiej historiografii stuleciem upokorzenia. Cesarstwo utraciło kontrolę nad własną polityką celną i musiało przyznać cudzoziemcom przywileje prawne.

Osłabienie władzy centralnej przyczyniło się do wybuchu powstań wewnętrznych, a ostatecznie do upadku cesarstwa w 1912 roku. Doświadczenie to do dziś wpływa na sposób, w jaki Chiny postrzegają relacje z Zachodem, i bywa przywoływane w debacie publicznej.

Uwaga metodyczna

To temat, w którym oceny bywają rozbieżne, zwłaszcza co do odpowiedzialności stron i skali skutków. Przy pracy szkolnej warto trzymać się dat oraz postanowień traktatów, a interpretacje przedstawiać jako stanowiska, nie rozstrzygnięcia.

Mechanizm handlowy

Europa miała ogromny popyt na chińską herbatę, porcelanę i jedwab, ale Chiny nie potrzebowały towarów europejskich. Zapłata odbywała się więc srebrem, którego zasoby stopniowo się wyczerpywały.

Opium sprowadzane z Indii odwróciło ten kierunek, bo za nie płaciły już Chiny. Był to więc konflikt o bilans handlowy, w którym towar odurzający pełnił rolę narzędzia gospodarczego — to tłumaczy, dlaczego strona brytyjska tak zdecydowanie broniła tego handlu.

Kontekst epoki

• Rewolucja przemysłowa — przewaga techniczna Europy
• Ekspansja kolonialna — podobne procesy w Indiach i Afryce
• Izolacja Chin — ograniczone kontakty z zagranicą

Wojny opiumowe wpisują się w szerszy proces podporządkowywania gospodarek pozaeuropejskich. Podobny schemat wymuszania otwarcia rynków powtórzył się w Japonii, gdzie jednak odpowiedzią była szybka modernizacja własnymi siłami.