Skala mianowana — zapis i zamiana

Skala mianowana to zapis skali z podaniem jednostek, na przykład 1 cm — 500 m. Informuje wprost, jakiej odległości w terenie odpowiada centymetr na mapie.

Trzy sposoby zapisu skali

• Liczbowa — 1:50 000, bez jednostek
• Mianowana — 1 cm — 500 m, z jednostkami
• Liniowa — odcinek z naniesionymi wartościami

Wszystkie trzy przekazują tę samą informację. Mianowana jest najwygodniejsza w użyciu, bo nie wymaga przeliczania jednostek — od razu podaje odpowiedź w metrach albo kilometrach.

Zamiana skali liczbowej na mianowaną

Drugą liczbę skali traktujemy jako centymetry i przeliczamy na wygodniejszą jednostkę. Skala 1:50 000 oznacza 50 000 centymetrów, czyli 500 metrów.

Przeliczenie wykonuje się przez podzielenie przez 100, by otrzymać metry, albo przez 100 000, by otrzymać kilometry. Skala 1:100 000 to dokładnie 1 cm — 1 km, co warto zapamiętać jako punkt odniesienia.

Zamiana w drugą stronę

Zapis mianowany przekształcamy w liczbowy, sprowadzając obie wartości do tej samej jednostki. Skala 1 cm — 2 km to 1 cm — 200 000 cm, czyli 1:200 000.

Najczęstszy błąd polega na pominięciu przeliczenia jednostek i zapisaniu 1:2. Warto pamiętać, że skala liczbowa nie ma jednostek właśnie dlatego, że obie wartości są w tej samej mierze.

Skala większa i mniejsza

Im mniejsza druga liczba skali, tym mapa dokładniejsza i tym mniejszy obszar obejmuje. Mapa 1:10 000 jest dokładniejsza niż 1:100 000.

Określenia bywają mylące, bo mapa w większej skali pokazuje mniejszy teren. Wynika to z ujmowania skali jako ułamka — jedna dziesięciotysięczna jest większa niż jedna stutysięczna, mimo że druga liczba jest większa.

Typowe skale map

• 1:10 000 — plany miast, 1 cm to 100 m
• 1:50 000 — mapy turystyczne, 1 cm to 500 m
• 1:100 000 — mapy samochodowe, 1 cm to 1 km
• 1:500 000 — mapy regionów, 1 cm to 5 km

Wybór skali zależy od przeznaczenia mapy. Turysta potrzebuje szczegółów terenu, więc korzysta ze skali dokładniejszej, a kierowca ogólnego przebiegu dróg na większym obszarze.

Obliczanie odległości

Aby ustalić odległość w terenie, mierzy się odcinek na mapie i mnoży przez drugą liczbę skali. Trzy centymetry przy skali 1:50 000 dają 150 000 centymetrów, czyli półtora kilometra.

Przy skali mianowanej rachunek jest prostszy: wystarczy pomnożyć liczbę centymetrów przez podaną wartość. Trzy centymetry przy skali 1 cm — 500 m dają od razu 1500 metrów, bez przeliczania jednostek.

Skala a powierzchnia

Przy przeliczaniu pola obowiązuje inna zasada niż przy długości. Jeśli skala zmniejsza odległości pięćdziesiąt tysięcy razy, to powierzchnie zmniejsza kwadrat tej liczby.

Kwadrat o boku jednego centymetra na mapie 1:50 000 odpowiada więc obszarowi 500 na 500 metrów, czyli 250 000 metrów kwadratowych — 25 hektarów. Pominięcie podniesienia przelicznika do kwadratu jest przy zadaniach o powierzchni najczęstszym błędem.