Rewolucja islamska w Iranie 1979
Rewolucja islamska w Iranie z 1979 roku obaliła monarchię szacha i doprowadziła do powstania republiki islamskiej pod przywództwem ajatollaha Chomejniego.
Rewolucja islamska w Iranie z 1979 roku doprowadziła do obalenia monarchii i powstania republiki islamskiej. Był to jeden z przełomowych wydarzeń w historii Bliskiego Wschodu.
Sytuacja przed rewolucją
- Rządy szacha Mohammada Rezy Pahlawiego od 1941 roku
- Program modernizacji zwany białą rewolucją
- Dochody z ropy finansujące szybkie przemiany
- Rozwarstwienie społeczne i rozczarowanie reformami
Modernizacja obejmowała reformę rolną, prawa wyborcze dla kobiet i rozwój przemysłu. Prowadzono ją jednak odgórnie, przy autorytarnych rządach i rozbudowanej policji politycznej, co budziło sprzeciw w różnych środowiskach.
Przebieg
- 1977–1978 — narastające protesty i strajki
- styczeń 1979 — szach opuszcza kraj
- luty 1979 — powrót ajatollaha Chomejniego z emigracji
- kwiecień 1979 — referendum i proklamowanie republiki islamskiej
Ruch protestu łączył początkowo środowiska bardzo różne: duchowieństwo, lewicę, liberałów i część klasy średniej. Po zwycięstwie władzę przejęło jednak duchowieństwo, a pozostałe grupy zostały odsunięte.
Skutki
Powstał ustrój łączący instytucje republikańskie z nadrzędną rolą przywódcy religijnego. Zmieniło się prawo, system edukacji oraz pozycja kobiet w życiu publicznym.
W listopadzie 1979 zajęto ambasadę amerykańską w Teheranie, przetrzymując zakładników przez 444 dni. Wydarzenie to trwale pogorszyło stosunki Iranu ze Stanami Zjednoczonymi, a ich skutki są odczuwalne do dziś.
Znaczenie
Rewolucja pokazała, że ruch religijny może obalić rząd wspierany przez mocarstwa i dysponujący nowoczesną armią. Wpłynęła na politykę całego regionu i na wzrost napięć między odłamami islamu.
To temat, w którym oceny bywają rozbieżne w zależności od perspektywy. Przy opracowaniu szkolnym warto trzymać się dających się zweryfikować faktów i dat, a interpretacje przedstawiać jako stanowiska, nie jako rozstrzygnięcia.
Iran a Persja
Kraj nosił oficjalnie nazwę Persja do 1935 roku, kiedy zmieniono ją na Iran. Nazwa ta była używana wewnętrznie od stuleci i oznacza kraj Ariów.
Warto pamiętać, że Irańczycy nie są Arabami, lecz odrębnym narodem posługującym się językiem perskim z grupy indoeuropejskiej. Dominującym odłamem islamu jest tam szyizm, w odróżnieniu od większości krajów regionu, gdzie przeważa sunnizm — to rozróżnienie tłumaczy wiele napięć politycznych na Bliskim Wschodzie.
Kontekst zimnowojenny
Iran przed 1979 rokiem był bliskim sojusznikiem Stanów Zjednoczonych i jednym z filarów ich polityki w regionie. Utrata tego sojusznika oznaczała zasadniczą zmianę układu sił.
W 1980 roku Irak zaatakował Iran, rozpoczynając wojnę trwającą osiem lat i pochłaniającą setki tysięcy ofiar. Konflikt ten, wsparty przez część mocarstw, jest przykładem tego, jak rewolucja w jednym kraju uruchamia łańcuch wydarzeń wykraczających daleko poza jego granice.