Powstanie styczniowe — przyczyny

Powstanie styczniowe wybuchło w 1863 roku. Do najważniejszych przyczyn należą represje po powstaniu listopadowym, branka oraz nastroje wywołane odwilżą polityczną.

Przyczyny

• Represje — po powstaniu listopadowym zniesiono odrębność Królestwa
• Odwilż po wojnie krymskiej — osłabienie Rosji rozbudziło nadzieje
• Manifestacje patriotyczne — tłumione siłą w latach 1861–1862
• Branka — przymusowy pobór do wojska rosyjskiego
• Kwestia chłopska — nierozwiązana sprawa uwłaszczenia

Branka stała się bezpośrednią przyczyną wybuchu. Miała rozbić środowiska spiskowe przez wcielenie młodych mężczyzn do wojska, ale przyspieszyła wybuch zamiast mu zapobiec.

Charakter powstania

Walki miały charakter partyzancki, bo powstańcy nie dysponowali regularną armią. Stoczono kilkaset drobnych potyczek, unikając większych bitew.

Powstanie trwało dłużej niż listopadowe, mimo słabszych sił. Rozproszony charakter działań utrudniał ich stłumienie, choć jednocześnie uniemożliwiał osiągnięcie rozstrzygnięcia.

Kwestia chłopska

Rząd Narodowy ogłosił uwłaszczenie chłopów, chcąc pozyskać ich poparcie. Władze rosyjskie odpowiedziały własnym dekretem na korzystniejszych warunkach.

Posunięcie to osłabiło poparcie dla powstania na wsi. Sprawa ta bywa różnie oceniana przez historyków, zwłaszcza co do rzeczywistej skali udziału chłopów — przy pracy szkolnej warto przedstawić rozbieżne stanowiska zamiast rozstrzygać.

Skutki

• Zniesienie resztek odrębności Królestwa Polskiego
• Nasilenie rusyfikacji
• Konfiskaty majątków i zesłania
• Uwłaszczenie chłopów w 1864 roku
• Zwrot ku pracy organicznej w kolejnym pokoleniu

Powstanie listopadowe dla porównania

• Listopadowe (1830–1831) — regularna armia, walne bitwy
• Styczniowe (1863–1864) — partyzantka, drobne potyczki
• Wspólne — zabór rosyjski, klęska, nasilenie represji

Różnica wynikała z posiadanych sił. Królestwo Polskie miało w 1830 roku własne wojsko, a po jego rozwiązaniu powstańcy 1863 roku musieli walczyć oddziałami ochotniczymi.

Praca organiczna

Po klęsce powstania część społeczeństwa odeszła od myśli o walce zbrojnej na rzecz rozwoju gospodarczego i oświaty. Kierunek ten nazwano pracą organiczną.

Zwolennicy uznawali, że wzmacnianie zamożności i wykształcenia daje trwalsze efekty niż kolejne zrywy. Spór między tym stanowiskiem a tradycją powstańczą przewija się przez całą polską myśl polityczną XIX wieku i bywa przedmiotem zadań maturalnych.

Przygotowanie do egzaminu

Zadania o powstaniu styczniowym często każą wskazać przyczyny bezpośrednie i pośrednie. Warto trzymać to rozróżnienie: branka była bezpośrednia, a represje i odwilż stanowiły tło.

Pomocne jest też zapamiętanie kilku dat: 1863 wybuch, 1864 uwłaszczenie i zakończenie walk. Odróżnianie przyczyn od pretekstu bywa punktowane osobno, więc warto w wypowiedzi nazwać oba wprost.