Demokracja — definicja, rodzaje i zasady

Demokracja to pojęcie omawiane na lekcjach historii i wiedzy o społeczeństwie, a jego definicja bywa upraszczana do samych wyborów. W rzeczywistości obejmuje kilka zasad, bez których wybory nie wystarczają.

Definicja i pochodzenie nazwy

Demokracja to ustrój polityczny, w którym źródłem władzy jest ogół obywateli. Nazwa pochodzi z greckiego demos — lud oraz kratos — władza, czyli dosłownie „władza ludu”.

Pojęcie narodziło się w starożytnych Atenach w VI–V wieku p.n.e. Warto pamiętać, że tamta demokracja obejmowała wyłącznie wolnych mężczyzn, obywateli miasta — poza nią pozostawały kobiety, niewolnicy i cudzoziemcy, czyli większość mieszkańców.

Dwa podstawowe rodzaje

• Demokracja bezpośrednia — obywatele decydują osobiście, głosując nad konkretnymi sprawami. Tak działały Ateny, a współcześnie przykładem są referenda i szwajcarskie głosowania kantonalne.
• Demokracja pośrednia (przedstawicielska) — obywatele wybierają przedstawicieli, którzy podejmują decyzje w ich imieniu. To model dominujący we współczesnych państwach, w tym w Polsce.

W praktyce większość demokracji łączy oba rozwiązania: podstawą jest parlament, ale w wybranych sprawach przeprowadza się referendum.

Zasady demokracji

• Suwerenność narodu — władza pochodzi od obywateli
• Trójpodział władzy — ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza są od siebie oddzielone i wzajemnie się kontrolują
• Wybory powszechne — równe, bezpośrednie, tajne i wolne
• Rządy prawa — także władza podlega przepisom
• Pluralizm — swoboda tworzenia partii, stowarzyszeń i mediów
• Ochrona praw mniejszości — decyzja większości nie może znosić podstawowych praw pozostałych

Dlaczego same wybory nie wystarczą

To najczęstsze uproszczenie w wypracowaniach. Wybory są warunkiem koniecznym, ale nie wystarczającym — organizowano je także w państwach niedemokratycznych, przy jednej dopuszczonej liście kandydatów albo bez możliwości swobodnej kampanii.

O demokratyczności decyduje więc całość rozwiązań: czy istnieje realna konkurencja, czy media mogą krytykować władzę, czy sądy są niezależne i czy przegrany oddaje władzę. Bez tego głosowanie staje się formalnością.

Trójpodział władzy w Polsce

• Ustawodawcza — Sejm i Senat, uchwalają prawo
• Wykonawcza — Prezydent oraz Rada Ministrów, wprowadzają prawo w życie
• Sądownicza — sądy i trybunały, rozstrzygają spory i orzekają o zgodności z prawem

Koncepcję sformułował w XVIII wieku Monteskiusz. Jej sens polega nie na samym podziale, lecz na wzajemnej kontroli — każda z władz ma narzędzia ograniczające pozostałe, co utrudnia skupienie władzy w jednym ręku.

Mocne i słabe strony

Zwolennicy wskazują na ochronę praw jednostki, pokojową zmianę rządu i możliwość korygowania błędnych decyzji. Krytycy zwracają uwagę na powolność decyzji, skłonność do myślenia w perspektywie jednej kadencji oraz ryzyko, że większość podejmie decyzję krzywdzącą mniejszość.

Ten drugi problem opisywano już w XIX wieku jako „tyranię większości”. Odpowiedzią na niego są konstytucyjne gwarancje praw podstawowych, których zwykłą ustawą zmienić nie można.