Cesarze rzymscy chronologicznie

Cesarstwo Rzymskie istniało od 27 roku przed naszą erą do 476 roku naszej ery na zachodzie. Poniżej najważniejsi władcy w porządku chronologicznym.

Dynastia julijsko-klaudyjska

• Oktawian August — 27 p.n.e. do 14 n.e., pierwszy cesarz
• Tyberiusz — 14–37
• Kaligula — 37–41
• Klaudiusz — 41–54
• Neron — 54–68

August formalnie nie nazywał się cesarzem, lecz pierwszym obywatelem. Zachował instytucje republikańskie, skupiając w swoim ręku faktyczną władzę — ten ustrój nazywa się pryncypatem.

Okres świetności

• Wespazjan — 69–79, dynastia flawijska
• Trajan — 98–117, największy zasięg państwa
• Hadrian — 117–138, umocnienie granic
• Marek Aureliusz — 161–180, cesarz i filozof

Okres od Nerwy do Marka Aureliusza nazywa się czasami pięciu dobrych cesarzy. Cechą charakterystyczną było przekazywanie władzy przez adopcję zdolnego następcy, a nie dziedziczenie.

Kryzys i przebudowa

W III wieku państwo pogrążyło się w kryzysie: częste zmiany władców, najazdy i inflacja. Odbudowę przeprowadzili Dioklecjan panujący w latach 284–305 oraz Konstantyn Wielki w latach 306–337.

Dioklecjan podzielił władzę między czterech współrządzących, tworząc tetrarchię. Konstantyn wprowadził tolerancję dla chrześcijaństwa i przeniósł stolicę do Konstantynopola — obie decyzje trwale zmieniły charakter państwa.

Podział i upadek

W 395 roku Teodozjusz Wielki podzielił cesarstwo między synów na część zachodnią i wschodnią. Zachód upadł w 476 roku, gdy zdetronizowano Romulusa Augustulusa.

Wschód przetrwał jako Cesarstwo Bizantyjskie jeszcze niemal tysiąc lat, do 1453 roku. Data 476 wyznacza umownie koniec starożytności, choć dla mieszkańców ówczesnego świata nie była szczególnie przełomowa.

Jak zapamiętać kolejność

Pomaga podział na epoki zamiast uczenia się listy nazwisk. Cesarstwo dzieli się na pryncypat od Augusta do kryzysu III wieku oraz dominat od Dioklecjana, gdzie władca miał już pozycję monarchy absolutnego.

Do każdej epoki wystarczy przypisać dwóch albo trzech władców kluczowych, a resztę odnosić do nich. Ta metoda działa przy każdym materiale wymagającym chronologii — pojedyncze daty zapamiętuje się słabo, ale osadzone w strukturze trzymają się dłużej.

Terminologia

• Cesarz — od imienia Cezara, które stało się tytułem
• Imperator — pierwotnie tytuł wodza zwycięskiej armii
• August — tytuł honorowy Oktawiana, potem część tytulatury
• Cezar — w tetrarchii tytuł młodszego współwładcy

Polski wyraz cesarz oraz niemiecki Kaiser i rosyjski car wywodzą się z tego samego źródła, czyli od nazwiska Juliusza Cezara. To rzadki przypadek, gdy nazwisko konkretnej osoby stało się w wielu językach określeniem najwyższej godności państwowej.