Strefy klimatyczne świata — podział i cechy
Wyróżnia się pięć głównych stref klimatycznych: równikową, zwrotnikową, podzwrotnikową, umiarkowaną i okołobiegunową. O ich układzie decyduje kąt padania promieni słonecznych.
Strefy klimatyczne układają się pasami równoleżnikowo, bo ich głównym czynnikiem jest kąt padania promieni słonecznych. Poniżej charakterystyka każdej i wyjaśnienie odstępstw od tego układu.
Pięć stref głównych
- Równikowa — wysokie temperatury przez cały rok, obfite opady, brak wyraźnych pór roku
- Zwrotnikowa — najwyższe temperatury na Ziemi, znikome opady; tu leżą największe pustynie
- Podzwrotnikowa — lata gorące i suche, zimy łagodne i wilgotne; klimat śródziemnomorski
- Umiarkowana — cztery wyraźne pory roku, w tej strefie leży Polska
- Okołobiegunowa — długie mroźne zimy, krótkie chłodne lata, uboga roślinność
Dlaczego strefy układają się pasami
Decyduje kąt padania promieni słonecznych. W okolicach równika padają niemal prostopadle, więc ta sama porcja energii ogrzewa niewielką powierzchnię. Bliżej biegunów padają ukośnie i rozkładają się na obszar znacznie większy, dając mniej ciepła na jednostkę powierzchni.
Dodatkowo przy dużym kącie promienie przebywają dłuższą drogę w atmosferze, tracąc po drodze część energii.
Dlaczego pustynie leżą przy zwrotnikach
To pytanie wraca na sprawdzianach, a odpowiedź wynika z krążenia powietrza. Nad równikiem powietrze silnie się nagrzewa i unosi, oddając po drodze wilgoć w postaci ulewnych opadów.
Suche już powietrze przemieszcza się na wysokości ku zwrotnikom i tam opada, ogrzewając się przy tym. Powietrze opadające i ciepłe nie tworzy chmur — stąd pas pustyń: Sahara, Kalahari, pustynie Australii i Półwyspu Arabskiego leżą właśnie w okolicach zwrotników.
Co zaburza układ pasowy
- Wysokość nad poziomem morza — temperatura spada około 0,6°C na każde 100 m; dlatego na równiku istnieją lodowce górskie
- Odległość od morza — wnętrza kontynentów mają większe różnice temperatur między latem a zimą
- Prądy morskie — ciepły Prąd Zatokowy ogrzewa Europę Zachodnią, dzięki czemu Norwegia jest cieplejsza niż Labrador na tej samej szerokości
- Ukształtowanie terenu — góry blokują wilgotne masy powietrza, tworząc suche obszary po drugiej stronie
Klimat Polski
Polska leży w strefie umiarkowanej ciepłej, w typie przejściowym — między morskim na zachodzie a kontynentalnym na wschodzie. Stąd zmienność pogody: raz zimy łagodne i wilgotne, raz mroźne i suche, zależnie od tego, które masy powietrza akurat napływają.
Ta przejściowość jest cechą charakterystyczną i częstym tematem pytań egzaminacyjnych.
Klimat a pogoda
To rozróżnienie warto mieć w pamięci. Pogoda to stan atmosfery w danym miejscu i czasie — zmienia się z dnia na dzień. Klimat to uśredniony przebieg pogody z wielolecia, przyjmuje się zwykle 30 lat.
Dlatego pojedyncza mroźna zima nie podważa obserwacji dotyczących klimatu, podobnie jak jeden upalny dzień jej nie potwierdza.