Lasy w Polsce — typy siedliskowe i drzewostan
Lasy zajmują niecałe trzydzieści procent powierzchni Polski. Dominuje sosna, a główne typy siedliskowe to bór, bór mieszany, las mieszany, las liściasty oraz olsy i łęgi.
Struktura polskich lasów jest w dużej mierze skutkiem decyzji gospodarczych sprzed stuleci, a nie warunków naturalnych. Poniżej typy siedlisk i przyczyny obecnego stanu.
Lesistość Polski
Lasy zajmują około 30 procent powierzchni kraju. To wartość zbliżona do średniej europejskiej, choć znacznie niższa niż w Finlandii czy Szwecji.
Rozmieszczenie jest nierównomierne: najwięcej lasów mają województwa lubuskie i podkarpackie, najmniej łódzkie i mazowieckie. Różnica wynika głównie z jakości gleb — najlepsze ziemie od wieków przeznaczano pod uprawę.
Główne typy siedliskowe
- Bór — gleby ubogie i piaszczyste, drzewostan iglasty; sosna, świerk
- Bór mieszany — sosna z domieszką dębu i brzozy
- Las mieszany — gleby żyźniejsze, przewaga liściastych
- Las liściasty — najżyźniejsze siedliska; buk, dąb, grab
- Ols — tereny podmokłe, olsza czarna
- Łęg — doliny rzeczne zalewane okresowo; wierzba, topola, jesion
Nazwa siedliska mówi więc przede wszystkim o żyzności i wilgotności gleby, a dopiero w konsekwencji o gatunkach drzew.
Dlaczego dominuje sosna
Sosna stanowi około 60 procent drzewostanu, choć naturalnie porastałaby znacznie mniejszy obszar. Przyczyna jest historyczna, nie przyrodnicza.
W XIX wieku wprowadzono gospodarkę leśną opartą na monokulturach sosnowych, bo sosna rośnie szybko, znosi ubogie gleby i daje proste drewno użytkowe. Skutkiem są lasy o niskiej różnorodności, bardziej podatne na gradacje szkodników i pożary.
Współczesna gospodarka leśna dąży do przebudowy drzewostanów w kierunku zgodnym z siedliskiem, ale proces liczy się w dziesięcioleciach — drzewo posadzone dziś osiągnie dojrzałość za sto lat.
Funkcje lasu
- Gospodarcza — produkcja drewna
- Ochronna — zatrzymywanie wody, ochrona gleb przed erozją
- Klimatyczna — pochłanianie dwutlenku węgla
- Społeczna — wypoczynek i rekreacja
Funkcja wodna bywa niedoceniana: las zatrzymuje opad, spowalnia spływ i zasila wody gruntowe. Wylesienie zlewni zwiększa gwałtowność powodzi znacznie bardziej niż sam wzrost opadów.
Kto jest właścicielem lasów
Ponad cztery piąte polskich lasów należy do Skarbu Państwa i jest zarządzane przez Lasy Państwowe. Reszta to głównie własność prywatna, zwykle w postaci niewielkich działek rozdrobnionych między wielu właścicieli.
Ta struktura odróżnia Polskę od większości krajów Europy Zachodniej, gdzie przeważa własność prywatna. Ma to konsekwencje praktyczne: w lasach państwowych obowiązuje powszechny dostęp dla ludności, czyli prawo wstępu i zbierania runa, którego nie ma w wielu innych krajach. Ograniczenia dotyczą jedynie upraw do czterech metrów wysokości, ostoi zwierząt oraz obszarów objętych ochroną ścisłą.
Piętra roślinności w górach
W górach lasy układają się piętrowo wraz ze spadkiem temperatury. W Tatrach wyróżnia się regiel dolny z bukiem i jodłą, regiel górny ze świerkiem, a powyżej granicy lasu piętro kosodrzewiny, hal i turni.
Granica lasu przebiega w Tatrach na wysokości około 1500 metrów i jest miejscami obniżona przez dawny wypas owiec. Pokazuje to, że nawet w obszarach chronionych obecny układ roślinności bywa skutkiem działalności człowieka, a nie wyłącznie warunków naturalnych.