Rodzaje gleb — typy i żyzność

Gleba to powierzchniowa warstwa skorupy ziemskiej, w której zachodzą procesy życiowe. Powstaje bardzo powoli — utworzenie centymetra warstwy próchnicznej zajmuje od kilkudziesięciu do kilkuset lat.

Z czego składa się gleba

• Cząstki mineralne — pochodzące ze zwietrzałej skały macierzystej
• Próchnica — rozłożone szczątki organizmów
• Woda i powietrze — wypełniające przestrzenie między cząstkami
• Organizmy glebowe — bakterie, grzyby, dżdżownice

Woda i powietrze konkurują o tę samą przestrzeń. Gleba zalana wodą traci powietrze, przez co korzenie się duszą — na tym polega szkodliwość nadmiernego podlewania.

Czynniki glebotwórcze

• Skała macierzysta
• Klimat
• Organizmy żywe
• Rzeźba terenu
• Czas
• Działalność człowieka

Główne typy gleb w Polsce

• Bielicowe — ubogie, piaszczyste, pod lasami iglastymi
• Brunatne — żyźniejsze, pod lasami liściastymi
• Płowe — dobre gleby uprawne
• Czarnoziemy — najżyźniejsze, ale zajmują ułamek powierzchni kraju
• Mady — w dolinach rzek, żyzne dzięki namułom
• Rędziny — na podłożu wapiennym

Czarnoziemy kojarzą się z polskim rolnictwem, ale występują u nas rzadko — głównie na Wyżynie Lubelskiej i Sandomierskiej. Podstawą upraw są gleby płowe i brunatne.

Dlaczego gleba jest zasobem nieodnawialnym

W skali ludzkiego życia gleba nie odtwarza się. Warstwa zmyta przez erozję albo zabudowana jest stracona na stulecia, bo tempo jej powstawania liczy się w wiekach.

Dlatego zajmowanie gruntów rolnych pod zabudowę ma inny ciężar niż inne decyzje planistyczne: jest praktycznie nieodwracalne. Ta sama zasada dotyczy erozji na stokach pozbawionych roślinności — jedna ulewa potrafi zabrać warstwę tworzoną przez pokolenia.

Degradacja gleb

Najczęstsze przyczyny to erozja wodna i wietrzna, zakwaszenie, zasolenie przy nadmiernym nawadnianiu oraz zagęszczenie przez ciężki sprzęt.

Ostatni czynnik bywa niedoceniany: przejazdy maszyn zgniatają glebę, zmniejszając przestrzenie powietrzne. Skutki sięgają głębiej niż orka i utrzymują się latami, bo naturalne rozluźnienie następuje wyłącznie przez zamarzanie i działalność organizmów glebowych.

Profil glebowy

Gleba nie jest jednolita — w pionowym przekroju widać warstwy zwane poziomami. Na górze zalega ściółka i poziom próchniczny, najciemniejszy i najbogatszy w materię organiczną. Poniżej znajduje się poziom wymywania, z którego woda unosi związki w głąb, a jeszcze niżej poziom wmywania, gdzie te związki się gromadzą. Na dole leży skała macierzysta.

Układ poziomów pozwala rozpoznać typ gleby na podstawie samego przekroju. W glebach bielicowych poziom wymywania ma charakterystyczną popielatą barwę, od której wzięła się ich nazwa — to skutek wypłukania związków żelaza przez kwaśne wody spływające ze ściółki iglastej.