Podział administracyjny Polski — trzy szczeble
Polska dzieli się na 16 województw, 314 powiatów, 66 miast na prawach powiatu oraz około 2477 gmin. Obecny trójstopniowy podział obowiązuje od 1 stycznia 1999 roku.
Trójstopniowy podział administracyjny obowiązuje w Polsce od 1999 roku. Poniżej struktura, kompetencje każdego szczebla oraz wyjaśnienie kilku nieoczywistych kwestii.
Trzy szczeble
- Województwo — 16 jednostek; organy: sejmik i marszałek (samorząd) oraz wojewoda (administracja rządowa)
- Powiat — 314 powiatów ziemskich i 66 miast na prawach powiatu; organy: rada powiatu i starosta
- Gmina — około 2477 jednostek; organy: rada gminy oraz wójt, burmistrz lub prezydent miasta
Rodzaje gmin
- Miejskie — obejmują wyłącznie miasto; na czele burmistrz lub prezydent
- Wiejskie — bez miasta; na czele wójt
- Miejsko-wiejskie — miasto wraz z okolicznymi wsiami; na czele burmistrz
Tytuł prezydenta przysługuje w miastach powyżej 100 tysięcy mieszkańców oraz w tych, które historycznie miały to prawo — dlatego prezydentów mają także niektóre mniejsze miasta.
Kto czym się zajmuje
- Gmina — szkoły podstawowe, wodociągi, drogi gminne, przedszkola, gospodarka odpadami, plan zagospodarowania
- Powiat — szkoły ponadpodstawowe, szpitale powiatowe, drogi powiatowe, rejestracja pojazdów, prawa jazdy, urząd pracy
- Województwo — strategia rozwoju regionu, drogi wojewódzkie, szpitale specjalistyczne, fundusze unijne
Zasada porządkująca: im bliżej obywatela, tym bardziej codzienne sprawy. Dowód osobisty załatwia się w gminie, prawo jazdy w powiecie, a duże inwestycje regionalne planuje województwo.
Dwie władze w województwie
To rozwiązanie unikalne dla tego szczebla i najczęstsze źródło pomyłek. W województwie działają równolegle dwa ośrodki:
- Marszałek — wybierany przez sejmik, reprezentuje samorząd, odpowiada za rozwój regionu
- Wojewoda — powoływany przez premiera, reprezentuje rząd, nadzoruje legalność działań samorządu
Dlatego niektóre województwa mają dwie stolice: w kujawsko-pomorskim wojewoda urzęduje w Bydgoszczy, a marszałek w Toruniu. Podobnie w lubuskim — Gorzów Wielkopolski i Zielona Góra.
Historia podziału
Reforma z 1999 roku zastąpiła podział z 1975 roku, w którym istniało 49 województw i nie było powiatów. Tamten układ celowo osłabiał ośrodki regionalne, dzieląc kraj na wiele słabych jednostek.
Powrót do powiatów oznaczał odtworzenie struktury sprzed 1975 roku. Liczba województw spadła z 49 do 16, co wywołało protesty w miastach tracących status wojewódzki — część z nich zrekompensowano, lokując tam siedziby wojewody albo marszałka.
Sołectwa i dzielnice
Poniżej gminy istnieją jednostki pomocnicze: sołectwa na wsi oraz dzielnice i osiedla w miastach. Nie są odrębnym szczeblem podziału administracyjnego, lecz częścią gminy, i mają ograniczone kompetencje.
Wyjątkiem jest Warszawa, gdzie dzielnice mają szerszy zakres zadań i własne rady — to rozwiązanie ustanowione osobną ustawą.