Enklawa i eksklawa — różnica i przykłady

To jedna z tych par pojęć, które brzmią podobnie i dlatego są nagminnie mylone — także w opracowaniach dostępnych w sieci. Różnica jest jednak prosta, jeśli zapamiętać jedno pytanie kontrolne.

Definicje

Enklawa to terytorium otoczone ze wszystkich stron lądem jednego państwa. Kluczowe jest słowo „jednego” — otoczenie przez dwa państwa już enklawy nie tworzy.

Eksklawa to część terytorium państwa oddzielona od jego głównego obszaru. Kluczowe jest tu oddzielenie od macierzy, niezależnie od tego, ile państw ją otacza.

Pytanie kontrolne brzmi: „czy to jest odcięty kawałek większego państwa?” Jeśli tak — eksklawa. Jeśli nie, a teren jest w całości otoczony jednym sąsiadem — enklawa.

Przykłady enklaw

• Lesotho — państwo otoczone w całości przez Republikę Południowej Afryki
• San Marino — otoczone przez Włochy
• Watykan — otoczony przez Rzym, czyli terytorium Włoch

Te trzy państwa są enklawami, ale nie są eksklawami. To osobne, suwerenne kraje — nie stanowią odciętego fragmentu żadnego innego państwa.

Przykłady eksklaw

• Alaska — stan USA oddzielony od reszty kraju terytorium Kanady
• Obwód kaliningradzki — część Rosji oddzielona od macierzy
• Nachiczewan — autonomiczna część Azerbejdżanu oddzielona terytorium Armenii
• Ceuta i Melilla — hiszpańskie miasta na wybrzeżu Afryki

Najczęstszy błąd: obwód kaliningradzki

Bardzo często opisuje się go jako enklawę. To nieścisłość. Obwód graniczy z dwoma państwami — Polską i Litwą — a od północy ma dostęp do Morza Bałtyckiego. Nie jest więc otoczony ze wszystkich stron lądem jednego kraju.

Obwód kaliningradzki jest eksklawą Rosji i tak należy go opisywać w zadaniu. Podobnie Alaska: to eksklawa, nie enklawa, bo graniczy z Kanadą, ale ma też własne wybrzeże.

Kiedy coś jest jednym i drugim

Te pojęcia nie wykluczają się wzajemnie. Campione d’Italia to włoska gmina położona w całości wewnątrz Szwajcarii — jest więc jednocześnie eksklawą Włoch i enklawą na terytorium Szwajcarii.

Ten podwójny status bywa właśnie treścią pytania egzaminacyjnego, bo sprawdza, czy uczeń rozumie definicje, a nie tylko zapamiętał przykłady.

Baarle — najbardziej skomplikowana granica świata

Na pograniczu Holandii i Belgii leży miasteczko, w którym belgijskie eksklawy przeplatają się z holenderskimi. Część domów ma granicę przechodzącą przez środek budynku, zaznaczoną krzyżykami na chodniku. O przynależności lokalu decyduje położenie drzwi wejściowych — zdarzało się, że właściciele przesuwali wejście, by zmienić kraj i podatki.

Enklawa poza geografią polityczną

Terminu używa się także w innych znaczeniach. W przyrodzie mówi się o enklawie lasu liściastego otoczonego borem sosnowym, a w socjologii o enklawie kulturowej. W zadaniu z geografii chodzi jednak niemal zawsze o znaczenie polityczne.

Jak zapamiętać

Pomaga etymologia: enklawa pochodzi od francuskiego enclaver, czyli „wbijać klin”, od łacińskiego clavus — gwóźdź. Enklawa jest jak gwóźdź wbity w cudze terytorium. Przedrostek eks- oznacza natomiast „na zewnątrz” — eksklawa leży poza główną częścią własnego państwa.