Układ Słoneczny — budowa i planety

Układ Słoneczny tworzy Słońce oraz krążące wokół niego planety, księżyce, planety karłowate, planetoidy i komety.

Osiem planet

• Skaliste — Merkury, Wenus, Ziemia, Mars
• Gazowe olbrzymy — Jowisz, Saturn
• Lodowe olbrzymy — Uran, Neptun

Granicę między grupami wyznacza pas planetoid. Bliżej Słońca powstały ciała skaliste, bo lekkie gazy zostały stamtąd wywiane przez wiatr słoneczny — dalej mogły się utrzymać i związać w wielkie planety.

Dlaczego Pluton przestał być planetą

W 2006 roku przyjęto trzy warunki: ciało musi krążyć wokół Słońca, mieć kształt zbliżony do kuli oraz oczyścić okolice swojej orbity z innych obiektów.

Pluton spełnia dwa pierwsze, ale nie trzeci — krąży w Pasie Kuipera wśród wielu podobnych ciał. Decyzja nie wynikała z jego rozmiaru, lecz z odkrycia kolejnych obiektów tej wielkości: albo trzeba było uznać je wszystkie za planety, albo doprecyzować definicję.

Skala odległości

Odległości w Układzie Słonecznym trudno sobie wyobrazić przy typowych rysunkach, na których planety są blisko siebie. Gdyby Słońce miało rozmiar piłki nożnej, Ziemia byłaby ziarnkiem maku w odległości około trzydziestu metrów, a Neptun w odległości niemal kilometra.

Dlatego rysunki układu są zawsze nieproporcjonalne: przy zachowaniu skali odległości planety stałyby się niewidoczne.

Co jeszcze się w nim znajduje

• Pas planetoid — między Marsem a Jowiszem
• Pas Kuipera — za Neptunem, źródło komet krótkookresowych
• Obłok Oorta — na obrzeżach, źródło komet długookresowych

Pas planetoid bywa przedstawiany jako gęste pole głazów, ale w rzeczywistości odległości między obiektami liczy się w setkach tysięcy kilometrów. Sondy przelatują przez niego bez trudności.

Dlaczego planety krążą po elipsach

Orbity nie są okręgami, lecz elipsami, w których ognisku znajduje się Słońce. Wynika stąd, że odległość planety od Słońca zmienia się w ciągu roku.

Dla Ziemi różnica sięga około pięciu milionów kilometrów, ale nie ma znaczenia dla pór roku — te wynikają z nachylenia osi. Ziemia znajduje się najbliżej Słońca w styczniu, czyli w środku zimy na półkuli północnej.

Księżyce i pierścienie

Planety skaliste mają ich niewiele: Merkury i Wenus żadnego, Ziemia jeden, Mars dwa niewielkie. Olbrzymy mają ich dziesiątki, a niektóre dorównują rozmiarem Merkuremu.

Pierścienie posiadają wszystkie cztery olbrzymy, choć poza Saturnem są słabo widoczne. Zbudowane są z okruchów lodu i skał, a ich grubość bywa zaskakująco mała — pierścienie Saturna mają średnicę setek tysięcy kilometrów przy grubości liczonej w metrach.