Prądy morskie — powstawanie i wpływ na klimat

Prądy morskie decydują o klimacie całych kontynentów. Bez jednego z nich Europa Zachodnia miałaby zimy porównywalne z kanadyjskimi.

Co napędza prądy

• Wiatry stałe — pasaty i wiatry zachodnie wprawiają w ruch warstwy powierzchniowe
• Różnice gęstości — woda chłodniejsza i bardziej zasolona opada, ciepła się unosi
• Ruch obrotowy Ziemi — odchyla prądy w prawo na półkuli północnej, w lewo na południowej
• Kształt kontynentów — wymusza zawracanie i tworzenie krążeń

Skutkiem jest układ wielkich wirów: na półkuli północnej krążą zgodnie z ruchem wskazówek zegara, na południowej odwrotnie.

Prądy ciepłe i zimne

Podział jest względny — decyduje temperatura prądu w porównaniu z otaczającą wodą, a nie wartość bezwzględna.

• Ciepłe — płyną od równika ku biegunom; Golfsztrom, Prąd Brazylijski
• Zimne — od biegunów ku równikowi; Prąd Peruwiański, Kanaryjski, Labradorski

Prąd Zatokowy i klimat Europy

Golfsztrom niesie ciepłą wodę z Zatoki Meksykańskiej ku brzegom Europy. Jego wpływ jest łatwy do zmierzenia porównaniem miast na tej samej szerokości geograficznej.

Sztokholm i południowa Grenlandia leżą podobnie daleko od równika, ale różnią się klimatem drastycznie. Podobnie Londyn i Kaliningrad w Kanadzie — pierwszy ma łagodne zimy, drugi mroźne.

Bez tego prądu Europa Zachodnia byłaby o kilka do kilkunastu stopni chłodniejsza, a granica upraw przesunęłaby się znacznie na południe.

Dlaczego zimne prądy tworzą pustynie

To zależność mniej oczywista. Zimny prąd chłodzi powietrze nad sobą, przez co traci ono zdolność do unoszenia się i tworzenia chmur. Wilgoć skrapla się w postaci mgły nad oceanem, ale opady na lądzie nie występują.

Dlatego przy zimnych prądach leżą najsuchsze pustynie świata: Atacama nad Prądem Peruwiańskim i Namib nad Prądem Benguelskim. W niektórych miejscach Atacamy opadów nie notowano przez dziesięciolecia, choć ocean jest tuż obok.

Prądy głębinowe i wielka taśma oceaniczna

Obok prądów powierzchniowych, napędzanych wiatrem, istnieje wolniejszy obieg głębinowy zwany cyrkulacją termohalinową. Napędza go różnica gęstości: woda w rejonach polarnych ochładza się, a przy zamarzaniu pozostawia sól w roztworze, przez co staje się cięższa i opada na dno.

Opadająca woda płynie następnie przy dnie ku równikowi, by po latach wynurzyć się w innym rejonie oceanu. Cały obieg, nazywany wielką taśmą oceaniczną, zamyka się w około tysiąc lat i łączy wszystkie oceany w jeden system. To on odpowiada za rozprowadzanie ciepła w skali globalnej, a jego ewentualne osłabienie należy do najczęściej badanych scenariuszy zmian klimatu.

Prądy a rybołówstwo

Zimne prądy wynoszą z głębin substancje odżywcze, co sprzyja rozwojowi planktonu, a za nim ryb. Największe łowiska świata leżą właśnie w takich rejonach.

Zaburzenie tego mechanizmu przez zjawisko El Niño, gdy ciepła woda blokuje wynoszenie głębinowe, powoduje załamanie połowów u wybrzeży Ameryki Południowej i odczuwalne skutki gospodarcze.