Erozja — rodzaje, przyczyny i zapobieganie

Erozja kształtuje krajobraz nieustannie, choć zwykle zbyt wolno, by dało się to zauważyć. Poniżej rodzaje, mechanizmy oraz sposoby ograniczania jej skutków.

Erozja a wietrzenie

To rozróżnienie bywa mylone, a jest podstawowe. Wietrzenie to rozpad skał w miejscu, bez przenoszenia materiału. Erozja obejmuje niszczenie wraz z transportem materiału gdzie indziej.

Pęknięcie skały pod wpływem mrozu to wietrzenie. Zabranie powstałych okruchów przez potok — już erozja. Trzecim etapem jest akumulacja, czyli osadzenie materiału w nowym miejscu.

Rodzaje erozji

• Wodna (fluwialna) — działalność rzek; najpowszechniejsza
• Eoliczna — wywiewanie i szlifowanie przez wiatr, głównie na pustyniach
• Lodowcowa (glacjalna) — żłobienie podłoża przez lodowce
• Morska (abrazja) — niszczenie brzegów przez fale
• Antropogeniczna — przyspieszona działalnością człowieka

Erozja rzeczna

Rzeka niszczy podłoże na trzy sposoby: wgłębnie (pogłębia koryto), bocznie (podmywa brzegi) oraz wsteczna (cofa się ku źródłom).

W biegu górnym przeważa erozja wgłębna, dając doliny w kształcie litery V. W środkowym boczna, tworząc meandry. W dolnym przewagę zyskuje akumulacja.

Dlaczego erozja gleby jest groźna

Warstwa próchnicza powstaje bardzo powoli — centymetr gleby wymaga od kilkudziesięciu do kilkuset lat. Jedna ulewa na pozbawionym roślinności stoku potrafi zmyć jej znaczną część.

Straty są więc praktycznie nieodwracalne w skali ludzkiego życia. Szacuje się, że erozja przyspieszona przez rolnictwo przebiega dziesiątki razy szybciej niż naturalne tworzenie się gleby.

Jak ograniczać erozję

• Orka w poprzek stoku — bruzdy zatrzymują wodę zamiast ją prowadzić
• Tarasowanie — dzieli stok na poziome stopnie
• Zadrzewienia śródpolne — hamują wiatr, korzenie wiążą glebę
• Okrywa roślinna przez cały rok — nagie pole jest najbardziej narażone
• Zalesianie stoków — najskuteczniejsze przy dużych nachyleniach

Wspólny mianownik: chodzi o spowolnienie wody i utrzymanie korzeni w glebie. Rośliny działają dwutorowo — osłaniają powierzchnię przed uderzeniami kropel i wiążą cząstki gleby siecią korzeni.

Erozja w historii

Nadmierna eksploatacja ziemi bywała przyczyną kryzysów. Najbardziej znanym przykładem są burze pyłowe na Wielkich Równinach Stanów Zjednoczonych w latach trzydziestych XX wieku, gdy zaoranie stepowej darni pozbawiło glebę ochrony, a susza pozwoliła wiatrowi unieść wierzchnią warstwę.

Skutkiem było wyjałowienie ogromnych obszarów i migracja setek tysięcy ludzi. To wydarzenie zmieniło podejście do ochrony gleb i doprowadziło do upowszechnienia opisanych wyżej metod.